واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
760
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
شور و شعف مسلمانان ديرى نپائيد . اميرانى كه پيشتر تابع قراختائيان بودند به زودى دريافتند كه انتقال حكومت از دست گور خان كافر به دست خوارزمشاه مسلمان مؤمن ، براى ايشان سودى دربر ندارد . بنا به گفتهء جوينى محمد خوارزمشاه هم در سال 607 هجرى / 1210 ميلادى پيش از بازگشت به خوارزم مجبور شد نايرهء عصيان امير اترار را فرونشاند . سرانجام امير عاصى اظهار فرمانبردارى كرده به نسا اعزام شد « 1 » . به گفتهء نسوى « 2 » ، تاج - الدين بلگاخان صاحب اترار پسر عم « 3 » عثمان سمرقندى بوده . بلگا خان نخستين كس از قراختائيان بود ( يعنى از اميران تابع گور خان ) كه جانب خوارزمشاه را گرفت و به حضرت او رفت و اميد داشت كه سلطان بخاطر خدمات پيشين پاداشش خواهد داد ( او در پيكار اندخود شركت جسته بود ) . نسوى دربارهء عصيان وى سخنى نمىگويد و تبعيد او را اقدامى احتياطى مىداند كه سلطان پيش از لشكركشى بسوى عراق ( 614 هجرى / 1217 ميلادى ) به عمل آورده بوده . بلگا خان يك سال در نسا بسر برد و در آن مدت با گشادهدستى خويش مردم را بسوى خود جلب كرد . آنگاه سلطان دژخيم خويش را به نسا فرستاد و او بلگا خان را كشت و سرش را به خوارزم آورد . بديهى است كه نسوى بهتر از ديگر مورخان از وقايع شهر زادگاه خويش - نسا - اطلاع داشته . ولى قبول اين فرض كه بلگا خان تا سال 614 هجرى / 1217 ميلادى صاحب اترار بوده و همزمان با ديگر نمايندگان دودمان قراختائيان
--> ( 1 ) - جوينى ، نسخهء خطى GPB ، IV ، 2 ، 34 ، ورقهاى 128 - 127 ؛ چاپ قزوينى ، II ، 81 ؛ ميرخواند ، « تاريخ خوارزمشاهيان » چاپ دفرمرى ، 57 . ( 2 ) - « سيرت جلال الدين » ، متن ، 23 - 22 ؛ ترجمه : 41 - 38 . ( 3 ) - در ترجمه اشتباه است .